معنی ضربالمثل «خر کریم را نعل کردن» چیست و چه کاربردی دارد؟
ضربالمثلها بخش مهمی از فرهنگ و زبان فارسی هستند. خیلی وقتها با گفتن یک ضربالمثل کوتاه، حرفی عمیق و چندلایه منتقل میشود؛ حرفی که اگر بخواهیم آن را مستقیم بزنیم، شاید تلخ یا طولانی شود.
یکی از این ضربالمثلهای قدیمی و پرکاربرد، عبارت «خر کریم را نعل کرد» است؛ جملهای که هم داستانی شنیدنی پشت آن دارد و هم معنایی هشداردهنده.
در این مقاله، ابتدا داستان شکلگیری این ضربالمثل را میخوانیم، بعد معنی دقیق آن را بررسی میکنیم و در نهایت میگوییم این ضربالمثل در چه موقعیتهایی به کار میرود.
داستان «خر کریم را نعل کرد»
کریم شیرهای، که بعدها به «نایب کریم» معروف شد، از چهرههای شناختهشدهی دوره قاجار در تهران بود. او در ابتدا معاون نقارهخانه شد و از ادارهای که مسئول این کار بود، حقوق و مقرری میگرفت. بهخاطر موقعیت شغلیاش، ریاست چند گروه مطرب شهر را هم بر عهده داشت و از این راه هم درآمدی به دست میآورد.
کریم شیرهای زبان تند، حاضرجواب و شوخطبعی عجیبی داشت. همین ویژگیها باعث شد کمکم توجه ناصرالدینشاه را جلب کند و به دربار راه پیدا کند. شاه او را نه از سر علاقه به شوخی، بلکه برای نیشزدن و تحقیر بعضی از رجال و درباریان بانفوذ به کار میگرفت. کریم دقیق میدانست به چه کسانی چه بگوید و از چه کسانی فاصله بگیرد.
به خاطر شغل اولیهاش در نقارهخانه، او را «نایب کریم» صدا میزدند. نایب کریم خری داشت که همیشه سوار آن میشد و با همان خر به دربار، دیدار دوستان و رفتوآمدهایش میرفت.
خر کریم و نقش آن در معروف شدن ضربالمثل
خر کریم با بقیه خرها فرق داشت. کریم به شکلی اغراقآمیز و مسخره روی آن پالان و زین میگذاشت، طوری که ظاهر حیوان باعث خنده همه میشد. هر وقت کریم سوار خر میشد، مردم با دیدن شکل و شمایلش میخندیدند و توجهها به سمت او جلب میشد.
کریم بهخوبی بلد بود چه زمانی زبانش را تیز کند و چه زمانی مؤدب باشد. با کسانی که مورد توجه شاه بودند، بیادبی نمیکرد، اما رجال و درباریانی که جایگاهشان متزلزل بود، همیشه در تیررس شوخیها و متلکهای او قرار میگرفتند.
بسیاری از این افراد برای در امان ماندن از نیش زبان کریم، به او باج و رشوه میدادند. کسانی هم که حاضر به این کار نبودند، شکایتشان را نزد ناصرالدینشاه میبردند.
پاسخ معروف ناصرالدینشاه
ناصرالدینشاه معمولاً از جریان کارهای کریم خبر داشت. وقتی کسی از نیش زبان او شکایت میکرد، شاه ماجرا را میپرسید، میخندید و در نهایت میگفت:
«به جای گله و شکایت، برو خر کریم را نعل کن!»
این جمله یعنی:
به جای اعتراض، چیزی به کریم بده تا دست از سرت بردارد و آزارت ندهد.
از همینجا بود که عبارت «خر کریم را نعل کرد» کمکم وارد زبان مردم شد و به صورت یک ضربالمثل رایج درآمد.
معنی ضربالمثل «خر کریم را نعل کرد»
این ضربالمثل به وضعیتی اشاره دارد که فردی برای پیش بردن کار خود یا در امان ماندن از دردسر، مجبور به باج دادن، رشوه دادن یا امتیاز دادن ناحق میشود.
به بیان سادهتر، وقتی کسی به جای پیگیری درست، قانونی و منطقی کارش، ترجیح میدهد با پول، هدیه یا امتیاز دادن راهش را باز کند، میگویند:
خر کریم را نعل کرده است.
کاربرد ضربالمثل در زندگی روزمره
این ضربالمثل معمولاً در موقعیتهایی استفاده میشود که:
- فردی برای حل مشکلش رشوه میدهد
- کسی برای ساکت کردن یک آدم دردسرساز به او امتیاز میدهد
- شخصی برای جلو افتادن از دیگران، راه نادرست را انتخاب میکند
مثلاً وقتی کسی میگوید:
«کارم فقط با پول راه افتاد»،
ممکن است پاسخ بشنود:
«خب، خر کریم را نعل کردی دیگر!»
پیام پنهان ضربالمثل
اگرچه این ضربالمثل یک واقعیت تلخ اجتماعی را بیان میکند، اما در دل خود یک هشدار جدی دارد. فرهنگ عامه با این جمله نشان میدهد که باج دادن و رشوه دادن کاری ناپسند و نادرست است، حتی اگر گاهی نتیجه بدهد.
در واقع، این ضربالمثل بیش از آنکه توصیه باشد، نوعی انتقاد اجتماعی است؛ انتقادی به کسانی که به جای درستکاری، راه میانبُر و ناعادلانه را انتخاب میکنند.
جمعبندی
ضربالمثل «خر کریم را نعل کرد» ریشه در داستانی واقعی از دوره قاجار دارد و به معنای باج دادن یا رشوه دادن برای رسیدن به هدف یا در امان ماندن از دردسر است.
این ضربالمثل هنوز هم در زبان محاورهای فارسی زنده است و در موقعیتهای مختلف به کار میرود؛ اما همیشه با بار منفی و انتقادی.
شناخت این ضربالمثلها کمک میکند هم زبان فارسی را بهتر بفهمیم و هم نگاه عمیقتری به فرهنگ و تاریخ اجتماعی خودمان داشته باشیم.
